Terminem zioła określa się roślinne surowce lecznicze. Stanowią one tą część rośliny, w której występuje najwięcej nagromadzonych substancji czynnych biologicznie, dlatego nie zbiera się całych roślin tylko określone organy. W surowcu znajdują się substancje biologicznie czynne oraz liczne substancje towarzyszące (substancje niepożądane i balastowe). Substancje czynne odpowiedzialne są za działanie terapeutyczne, substancje towarzyszące spełniają funkcję substancji pomocniczych, mogą wzmacniać działanie substancji czynnej i jest to tzw. efekt synergistyczny lub osłabiać działanie substancji czynnej.

Surowiec zielarski może pochodzić z upraw polowych oraz ze stanu naturalnego. W Polsce produkcja ziół oceniana jest na 20 tys. ton rocznie. Surowców zielarskich z plantacji pozyskuje się około17 tys. ton, a ze stanu naturalnego 3-5 tys. ton rocznie. Obecnie ogranicza się zbiór surowców pochodzących ze stanu naturalnego na rzecz upraw.

Surowiec zielarski mogą stanowić następujące organy rośliny (w nawiasie nazwa łacińska):
- Liść ( Folium)
- Ziele (Herba)
- Kwiat (Flos), Kwiatostan (Inflorescentia), Koszyczek (Anthodium)
- Owoce (Fructus), Nasiona (Semen)
- Korzeń (Radix), Kłącze (Rhizoma)
- Kora (Cortex)

Do obrotu na terytorium RP dopuszczone jest 70 gatunków leczniczych surowców roślinnych (tab. 1.). Ich wykaz znajduje się w rozporządzeniu Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 9 czerwca 2003 roku (Dz. U. z 2003 roku, nr 125, poz.1167 zał. nr 3) wydane na podstawie art. 9 ust. 2 i art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 6 września 2001 r. - Prawo farmaceutyczne (Dz. U. nr 126, poz. 1381, z późn. zm.) w sprawie wniosku o dopuszczenie do obrotu nieprzetworzonych surowców farmaceutycznych używanych w celach leczniczych, surowców roślinnych w postaci rozdrobnionej, kopalin leczniczych, produktów leczniczych wytwarzanych metodami przemysłowymi i surowców farmaceutycznych przeznaczonych do sporządzania leków recepturowych i aptecznych oraz wykazu surowców i produktów.

Tab.1. Wykaz surowców roślinnych dopuszczonych do obrotu na terytorium RP (Dz. U. z 2003 roku, nr 125, poz.1167 zał. nr 3)

Jakość surowca zielarskiego w przemyśle

Zawartość substancji czynnych w surowcu i jego jakość jest zmienna i zależy od klimatu, pory roku, warunków uprawy, jakości gleby, terminu zbioru, warunków suszenia, przechowywania, obróbki i wielu innych czynników.

Zbiór

Zbiór przeprowadza się, kiedy roślina albo ich organy stanowiące surowiec zawierają najwięcej związków farmakologicznie czynnych. Dla poszczególnych grup surowców ustalone są terminy zbioru na podstawie zaleceń Farmakopei i wyników wieloletnich doświadczeń jednostek badawczo-rozwojowych.

Konserwacja

Najstarszym i najczęściej stosowanym sposobem konserwacji surowca jest suszenie. Surowiec poddawany jest usuwaniu wody w procesie suszenia bezpośrednio po zbiorze w celu inaktywacji enzymów mogących spowodować rozkład związków czynnych. Wysokość temperatury suszenia ma istotny wpływ na zawartość związków czynnych w surowcu i dobiera się ją indywidualnie do surowca. Jeśli surowiec zawiera związki lotne temperatura suszenia nie przekracza 35 oC.

Przechowywanie

Podczas przechowywania surowców zielarskich na trwałość związków czynnych mają wpływ warunki otoczenia takie jak: temperatura, wilgotność, sposób składowania, rodzaj opakowania, obecność światła. W celu uniknięcia strat związków czynnych parametry te są na bieżąco monitorowane.

Standaryzacja

Standaryzacja przeprowadzona jest w celu zapewnienia, że wszystkie serie surowca zawierają te same, określone zawartości związków biologicznie czynnych odpowiedzialnych za działanie lecznicze. Surowce zielarskie standaryzowane są według wymagań farmakopealnych, które określają je i precyzują metody badań. Surowce roślinne używane w lecznictwie nie objęte farmakopeami podlegają normom jakościowym.

Standaryzacja oparta jest na:

1. Identyfikacji surowca (potwierdzenie tożsamości)

- badania makroskopowe (morfologiczne) obejmuje badania zgodności pod względem wyglądu zewnętrznego (wielkość, kształt, barwa)
- badania organoleptyczne obejmuje badania zgodności pod względem zapachu (np. surowce olejkowe), smaku (np. surowce goryczkowe)
- badania mikroskopowe (anatomiczne) obejmuje badania zgodności pod względem budowy anatomicznej surowca, topografii i charakteru tkanek, obecności specyficznych komórek lub tworów

2. Badaniu czystości surowca polegającą na określeniu

- zawartości wody
- zawartości popiołu
- zawartości: domieszek (rozkrusz surowca, surowiec lub jego części niewykształcone o niewłaściwych wymiarach i zabarwieniu), zanieczyszczeń organicznych (fragmenty innych roślin) mineralnych (piasek, kamyki, grudki gleby i inne).

3. Badaniu zawartości związków czynnych wykonywane:

- metodą miareczkowania
- metodą wagową lub objętościową
- metodą kolorymetryczną i spektrofotometryczną
- metodami chromatograficznymi m.in. chromatografia gazowa (GC)