Łupież (łac. Pityriasis) jest chorobą owłosionej skóry głowy, objawiającą się nadmiernym, łatwo zauważalnym (tzw. otrąbiastym) złuszczaniem naskórka. Prawdziwy łupież zawsze występuje jako choroba chroniczna, trwająca przez dłuższy czas. Złuszczanie się naskórka, również w obszarze skóry głowy jest zjawiskiem normalnym, naskórek odnawia się w cyklu trzydziestodniowym, przy czym normalny cykl odnowy warstwy rogowej (stratum corneum) jest znacznie krótszy i wynosi 12 – 13 dni. Normalnie złuszczające się komórki zdrowego naskórka tworzą małe, praktycznie niedostrzegalne agregaty.

Przy łupieżu zjawiska te wyglądają inaczej – obserwuje się prawie dwukrotne skrócenie czasu odnowy warstwy rogowej, korneocyty oddzielają się w postaci dużych, doskonale widocznych, liczących do 500 komórek, agregatów. Głębokość pojedynczego złuszczenia (oderwania się jednej łuski) wynosi do 25 warstw komórek, sięga więc nieomal do "dna" warstwy rogowej.

Łupieżowi często towarzyszy nadmierna aktywność gruczołów łojowych skóry powodująca zwiększone wydzielanie łoju (sebum). Zależnie od tego rozróżnia się dwie formy łupieżu - suchy (Pityriasis sicca) i tłusty (Pityriasis steatoides, Pityriasis oleosa). Łupież suchy charakteryzuje się drobniejszymi łuskami, jest jednak bardziej widoczny - agregaty komórek łatwiej oddzielają się do skóry głowy, można je częściowo usuwać przez wyczesywanie. Przy łupieżu tłustym mamy do czynienia z większymi, przesiąkniętymi łojem łuskami, przylegającymi silnie do powierzchni skóry. Tłusty łupież jest przez to mniej widoczny, jego objawy mogą się natomiast znacznie nasilić po myciu głowy, szczególnie gdy używa się szamponów o działaniu odtłuszczającym, przeznaczonych do pielęgnacji włosów tłustych. Jest to powodowane wymywaniem sebum spajającego łuski, które w tej sytuacji łatwiej się odrywają.

Niekiedy łupież jest mylony z takimi chorobami skóry jak niektóre formy łojotoku i stany zapalne m.in. łojotokowe zapalenie skóry czy neurodermatitis. Łupieżu nie spotyka się u dzieci, pojawia się w okresie dojrzewania, najsilniej występuje pomiędzy 12 a 25 rokiem życia. W tym też okresie mamy zwykle do czynienia z łojotokiem, związanym z gospodarką hormonalną organizmu, dlatego w tym wieku z reguły spotyka się tłuste formy łupieżu. Łupież jest zjawiskiem kapryśnym, często bez widocznej przyczyny ustępuje by po pewnym czasie powrócić. W starszym wieku, po przekroczeniu 50 roku życia spotyka się go bardzo rzadko.

Przyczyny i mechanizm powstawania łupieżu

Etiopatogeneza łupieżu nie została dotychczas jednoznacznie wyjaśniona. Przypuszcza się, że skłonność do tej choroby może być warunkowana genetycznie. Wskazywano również wielokrotnie na powiązania łupieżu z gospodarką hormonalną (androgenową) i ze stanami psychicznymi (nerwice).

Od dawna zauważono związek pomiędzy występowaniem łupieżu a obecnością na skórze głowy mikroorganizmów, szczególnie drożdżaków, głównie Pityrosporum ovale. Drobnoustrój ten przez długi czas uważano za główną przyczynę łupieżu, mówiono nawet o możliwości "zarażenia się" tą chorobą. Nowsze prace wykazały, że Pityrosporum ovale obok innych mikroorganizmów stanowi naturalną mikroflorę zdrowej skóry głowy, nie może więc być bezpośrednim patogenem wywołującym tę chorobę. Występowanie znacznych ilości mikroorganizmów na skórze z łupieżem jest zjawiskiem wtórnym - na skutek gwałtownego złuszczania naskórka i nasilenia łojotoku mikroorganizmy znajdują więcej pożywienia i lepiej rosną.

Współczesne teorie etiopatogenezy łupieżu opierają się na stwierdzeniu, że chorobie tej zawsze towarzyszą następujące zjawiska:
• zwiększone wydzielanie sebum
• przyspieszony rozwój mikroorganizmów szczególnie Pityrosporum
• przyspieszenie procesów mitotycznych w naskórku
• parakeratoza

Na podstawie tych obserwacji przeprowadzono szereg badań, które co prawda nie pozwoliły na jednoznaczne określenie pierwotnej przyczyny choroby, umożliwiły jednak zaproponowanie logicznie spójnego mechanizmu powstawania samego zjawiska. Zgodnie z tym mechanizmem w powstawaniu łupieżu wyróżniamy dwie fazy - egzogenną i endogenną. W fazie egzogennej następuje rozkład wydzielanego przez gruczoły łojowe sebum. Następuje to pod działaniem enzymów - lipaz i peroksydaz wytwarzanych przez mikroorganizmy skórne, oraz pod wpływem tlenu i promieniowania UV zawartego w świetle słonecznym. W efekcie powstają wolne kwasy tłuszczowe i ich hydronadtlenki działające na skórę drażniąco. Chroniczne podrażnienie skóry głowy wyzwala fazę endogenną – następuje typowe w takim przypadku przyspieszenie procesów mitotycznych w warstwie podstawnej naskórka, prowadzące do parakeratozy i w rezultacie do nadmiernego złuszczania.

Środki przeciwłupieżowe

Zwalczanie łupieżu od dawna opierało się na hamowaniu opisanych wyżej procesów jego powstawania. Stosowane pierwotnie substancje czynne działały albo przez zmniejszenie aktywności gruczołów łojowych, albo przez zwalczanie mikroorganizmów. Używane do tego celu środki takie jak proste preparaty siarki lub smoły roślinne dobierano na zasadzie przypadku. Potem przez długi czas stosowano biocydy, zabijające mikroorganizmy, takie jak fenol, rezorcyna, tymol, heksachlorofen i inne.

Współcześnie środkom przeciwłupieżowym stawia się znacznie wyższe, bardziej złożone wymagania. Dobry składnik czynny środka przeciwłupieżowego powinien wykazywać aktywność w jednym lub kilku spośród następujących kierunków:
• normalizacja działania gruczołów łojowych i produkcji sebum
• inhibicja rozwoju mikroorganizmów (działanie "statyczne" a nie "bójcze")
• deaktywacja i inhibicja enzymów z grupy lipaz i peroksydaz
• działanie przeciwpodrażnieniowe i przeciwzapalne
• normalizacja procesów mitotycznych naskórka

Jednocześnie składnik nie może toksyczny, wykazywać działania szkodliwego na skórę, powinien być łatwy do wprowadzenia do odpowiednich form kosmetycznych i nie powinien utrudniać kondycjonowania włosów.
W literaturze opisano bardzo wiele substancji o działaniu przeciwłupieżowym, jednak tylko nieliczne spośród nich zostały dopuszczone do stosowania w kosmetykach i weszły do praktycznego użytku.

Zależnie od rodzaju substancji czynnej, sposobu jej działania oraz stężenia, preparaty przeciwłupieżowe zalicza się albo do leków dermatologicznych (ketokonazol i dwusiarczek selenu w wyższych stężeniach, kortykosteroidy) albo do kosmetyków. Najczęściej stosowanymi składnikami czynnymi kosmetycznych środków przeciwłupieżowych są climbazol, dwusiarczek selenu, pirytionian cynku, sól magnezowa siarczanu dipirytionu i octopirox (INCI: Piroctone Olamine). Największe znaczenie mają dwa spośród nich – pirytionian cynku i octopirox. Coraz rzadziej są stosowane preparaty siarkowe (siarka koloidalna, biosiarka, wielosiarczki), dziegcie roślinne, pochodne kwasu undecylenowego.

Jako środek wspomagający usuwanie agregatów keratynocytów i łagodzący zmiany zapalne chętnie jest stosowany kwas salicylowy. Preparaty siarkowe stosowane w starszych kosmetykach przeciwłupieżowych, działają pośrednio przeciwłojotokowo, umiarkowanie hamują rozwój mikroorganizmów i prawdopodobnie obniżają aktywność enzymów, zwłaszcza peroksydaz. Ich wadą jest przykry zapach i trudności w uzyskaniu stabilnych receptur. Interesujące działanie wykazują kombinacje preparatów siarkowych z czwartorzędowymi solami amoniowymi, takie jak np. politionian bis-laurylotrójmetyloamoniowy, nie mają one typowych wad preparatów siarki koloidalnej i są od nich skuteczniejsze.

Mechanizm działania dziegci roślinnych nie jest do końca wyjaśniony, niewątpliwie wykazują aktywność przeciwbakteryjną i prawdopodobnie antymitotyczną. Obecnie są rzadko stosowane ze względu na zapach i ciemną trudną do zamaskowania barwę.

Pochodne kwasu undecylenowego, ketokonazol, climbazol i kwas salicylowy działają hamująco na rozwój mikroorganizmów, ten ostatni jest także silnym keratolitykiem- przyspiesza złuszczanie naskórka i ułatwia usuwanie łusek już przy myciu co pozwala na okresowe oczyszczenie głowy z łupieżu.

Disiarczek selenu, do niedawna jeden z najskuteczniejszych środków przeciwłupiezowych, działający bardzo szybko, jest obecnie rzadziej stosowany. Wynika to zarówno z trudności w otrzymaniu preparatów o odpowiednio atrakcyjnym wyglądzie (barwa) jak i z trudności w uzyskaniu wystarczających efektów kondycjonujących (włosy traktowane dwusiarczkiem selenu są matowe i trudne do rozczesania). Obecnie substancję te stosuje się głównie w ciężkich formach łupieżu, najczęściej pod kontrola lekarską. Używa się wtedy preparatów farmakologicznych o wysokiej zawartości SeS2, wyższej niż dopuszczalna w kosmetykach (w Polsce do 1,0 %).

Pirytionian cynku (INCI: Zinc Pyrithione) i octopirox (INCI: Piroctone Olamine) są pochodnymi pirydyny o wyraźnym działaniu przeciwdrobnoustrojowym, szczególnie skutecznie działają na drożdżaki, m. in. na Pityrosporum ovale. Wykazują także aktywność przeciwmitotyczną (cytostatyczną). Pirytionian cynku jest substancją stałą, nierozpuszczalną w wodzie i w wodnych roztworach substancji powierzchniowo czynnych. Brak rozpuszczalności jest przyczyną pewnych trudności w komponowaniu preparatów przeciwłupieżowych, produkty oparte na pirytionianie cynku mają charakter zawiesin. Jako czynniki stabilizujące stosuje się zwykle koloidalne glinki, takie jak bentonit. Pod działaniem światła pirytionian ulega rozkładowi, dlatego zawierające go preparaty powinny być pakowane w nieprzezroczyste butelki. Dzięki specyficznej strukturze pirytionian cynku ma stosunkowo dobre powinowactwo do włosów i skóry głowy, po zastosowaniu w preparatach spłukiwalnych, takich jak szampony pewne ilości substancji aktywnej pozostają na skórze i działają hamująco na wzrost drożdżaków. Pod względem aktywności przeciwłupieżowej przewyższa nieco, stosowany w produktach farmaceutycznych, dwutlenek selenu. Najczęściej używane stężenia wahają się w granicach od 0,5 do 2,5% (w Polsce dopuszcza się stosowanie w stężeniach do 1%).

Octopirox (sól etanoloaminowa 1-hydroksy-4-metylo-6-(2,4,4,-trimetylopentylo)-2-(1H)-pirydonu,) jest rozpuszczalny w roztworach wodno alkoholowych i w wodnych roztworach środków powierzchniowo czynnych. Rozpuszczalność w układach wodno alkoholowych, rośnie z zawartością alkoholu, przy około 30% v/v osiąga niezbędne dla skutecznego działania wartości 0,5 - 1,0%. Ma to istotne znaczenie przy formułowaniu preparatów o charakterze lotionów i wód do włosów.

Rozpuszczalność w roztworach środków powierzchniowo czynnych zależy od rodzaju środka i w mniejszym stopniu od wartości pH. Układy zawierające około 10% soli siarczanów oksyetylenowanych alkoholi tłuszczowych pozwalają na otrzymywanie roztworów o stężeniu ponad 1,0% w zakresie wartości pH od 5,0 do 8,0. Bardzo ważną zaletą octopiroxu jest bardzo niska toksyczności, (LD50 rzędu 5g/kg), brak działania drażniącego, alergogennego oraz duże powinowactwo do skóry głowy - po umyciu włosów szamponem zawierającym 1% tego środka na skórze i włosach pozostaje 20 mg substancji czynnej. Jest on przy tym całkowicie odporny na działanie światła, co przy dobrej rozpuszczalności pozwala na otrzymywanie klarownych szamponów i lotionów. Ma również działanie zagęszczające, wyraźnie widoczne w szamponach zawierających ten środek w stężeniach powyżej 0,5%. Pod względem aktywności przeciwłupieżowej octopirox przewyższa nieco pirytionian cynku, zalecane stężenia wahają się, zależnie od rodzaju preparatu w granicach od 0,5 do 2,0% (polskie ustawodawstwo dopuszcza w preparatach spłukiwanych do 1,0 %).