Ekstrakty ziołowe

Z surowców zielarskich można sporządzić maceraty (macerationes), napary (infusa), odwary (decocta), intrakty (intracta), nalewki (tincturae) i inne wyciągi w postaci płynnej (extracta fluida), gęstej (extracta spissa), suchej (extracta sicca).

Szczególną rolę w kosmetykach zyskują ekstrakty nazywane zamiennie wyciągami roślinnymi. Otrzymuje się je przez ekstrakcję (wytrawienie), która polega na wymywaniu za pomocą odpowiednio dobranych rozpuszczalników pożądanych substancji z surowca roślinnego. Otrzymane ekstrakty poddaje się destylacji w celu usunięcia w całości lub w części rozpuszczalnika dla uzyskania zamierzonej konsystencji. Konsystencja ekstraktu zależy od charakteru ekstrahowanych składników i ilości pozostawionego rozpuszczalnika. W zależności od stopnia zagęszczenia wyróżnia się ekstrakty o konsystencji płynnej (wyciągi płynne), półstałej (wyciągi gęste) i stałej (wyciągi suche).

Wyciągi płynne (Extracta fluida)

Wyciągi płynne są przetworami o płynnej konsystencji wytrawione przez perkolację rozdrobnionego surowca roślinnego bądź otrzymane przez rozpuszczenie wyciągu gęstego lub suchego. Wyciągi płynne przygotowuje się tak by z 1 części surowca otrzymać 1 część wyciągu.

Wyciągi gęste (Extracta spissa)

Wyciągi gęste są półstałymi, plastycznymi, ciemnymi wyciągami o zawartości wody do 30%. Otrzymuje się je przez całkowite lub częściowe odparowanie rozpuszczalnika użytego do ekstrakcji.

Wyciągi suche (extracta sicca)

Wyciągi suche to sypkie proszki o zawartości wody do 5%, otrzymane przez odparowanie rozpuszczalnika użytego do ekstrakcji. Najczęściej rozpuszczalnik usuwa się przez suszenie rozpyłowe lub destylację próżniową.

Metody ekstrakcji dzieli się na periodyczne (maceracja) i ciągłe (perkolacja, ekstrakcja w aparacie Soxleta) w zależności od sposobu podawania rozpuszczalnika. W periodycznych metodach rozpuszczalnik podaje się jednokrotnie na początku procesu lub w częściach, natomiast w ciągłych metodach ekstrakcji świeży rozpuszczalnik dopływa stale, bez przerwy do surowca.

Biologicznie czynne składniki ekstraktów używane w kosmetykach można podzielić na składniki hydrofilowe i lipolilowe. Do ekstrakcji hydrofilowych substancji biologicznie czynnych takich jak: flawonoidy, polifenole, heteropolisaharydy (śluzy), saponiny stosuje się takie rozpuszczalniki takie jak woda, wodne roztwory glikolu propylenowego, glicerolu, etanolu. Natomiast do ekstrakcji substancji lipofilowych takich jak: karotenoidy, fitosterole, seskwiterpenoidy (azulen), witamina E stosuje się rozpuszczalnik takie jak: oleje roślinne, mineralne i inne ciekłe lipidy np. mirystynian etylu , którym korzystnie ekstrahuje się m.in. kwiatostany rumianku, arniki, nagietka, mniszka lekarskiego.

W zależności od zastosowanego rozpuszczalnika do receptur kosmetycznych wprowadzane się ekstrakty alkoholowe, wodne lub olejowe. Każda z nich ma swoje zalety i wady. Ekstrakty alkoholowe są na ogół bardzo trwałe. Znajdują one jedynie zastosowanie w tych preparatach, w których etanol może być składnikiem receptury. Ekstrakty wodne w porównaniu z ekstraktami alkoholowymi są mało trwałe, szybko ulegają rozkładowi. Z tego powodu wymagają stosowania odpowiednich nośników i stabilizatorów. Przy tworzeniu receptur trzeba uwzględnić te dodatkowe składniki – stabilizatory i konserwanty – znajdujące się w ekstrakcie, ponieważ zawartość ich w kosmetyku jest ograniczona przez przepisy prawne. Natomiast ekstrakty olejowe zawierają niską zawartość substancji czynnych. Producenci zazwyczaj wzbogacają ekstrakty olejowe dodatkowymi substancjami czynnymi.

Kosmetyki zawierające ekstrakty ziołowe wzbudzają coraz większe zainteresowanie na rynku. Ekstrakty ziołowe znalazły zastosowanie prawie we wszystkich rodzajach kosmetyków i wyrobów toaletowych. Wchodzą w skład mleczek, toników, maseczek, kremów, mydeł, szamponów, odżywek do włosów, płynów o kąpieli i wielu innych kosmetyków (tab. 1.). Zazwyczaj stosowane są ekstrakty z roślin tradycyjnych, powszechnie znanych. Oprócz znanych od lat stosowanych surowców roślinnych na rynek wprowadza nowe surowce, które mają urzekać swoją egzotyczną nazwą. Spośród wielu roślin, z których otrzymuje się ekstrakty na uwagę zasługuje rumianek szczególnie często wykorzystywany w kosmetykach.

Tab. 1. Przegląd wybranych ziół stosowanych w kosmetykach

Literatura:
Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa, PWN, Warszawa, 2000.
W. S. Brud, R. Glinka, Technologia kosmetyków, MA Oficyna Wydawnicza, Łódz, 2001.
J, Jambor, Uprawa ziół i przetwórstwo zielarskie w Polsce – stan obecny i   perspektywy rozwoju, Herba Polonica, 53(2), 23, (2007).
S. Kohlmünzen, Farmakognozja, PZWL, Warszawa, 2000.
Farmakopea Polska VI, PZWL, Warszawa, 2002.
Farmakopea Polska T1, PZWL, Warszawa, 2006
H. Strzelecka, J. Kamińska, J. Kowalska i wsp., Chemiczne metody badań roślinnych surowców leczniczych, PZWL, Warszawa, 1970.
A. Ożarowski, Ziołolecznictwo, PZWL, Warszawa, 1980.
A. Jabłoński-Trypuć, Surowce kosmetyczne i ich składniki. T1, Część teoretyczna do ćwiczeń laboratoryjnych, 2007 
B. van Wyk, M. Wink, Medicinal Plant of the World, Briza Publications, 2004.
A. Oborska, J. Arct, M. Mojski, Kosmetyczne zastosowanie flawonoidów – aspekty praktyczne, Wiadomości PTK, 4(¾), 21 – 25, (2001).